Cho đến hiện tại, có thể nói nam giới vẫn thống trị ngành điện ảnh theo đúng nghĩa đen. Báo cáo The Celluloid Ceiling mới nhất (2024) của CSWFT cho biết, phụ nữ chỉ chiếm 16% đạo diễn, 27% NSX và 12% quay phim trong 250 bộ phim ăn khách nhất tại Mỹ. So với một thập kỷ trước, những con số này phản ánh sự tiến bộ khá chậm chạp, dù khẩu hiệu bình đẳng giới vẫn vang lên trên các thảm đỏ danh giá mỗi năm.
Thế nhưng, giữa bối cảnh ấy, vẫn có những người phụ nữ kiên trì bám trụ. Họ không phản kháng ồn ào, mà chọn cách lao động bền bỉ: làm việc, dẫn dắt và truyền nghề. Họ tạo ra những không gian nơi kinh nghiệm được sẻ chia, lòng tin được trao lại và mở ra cơ hội cho các thế hệ kế tiếp có thể “bước vào vùng sáng”.
TRƯỚC TIÊN, HÃY BƯỚC VÀO VÙNG SÁNG
Ngày đầu tiên trên phim trường Julia (1977), Meryl Streep bấy giờ là một diễn viên trẻ mới vào nghề, bối rối đứng giữa dàn máy quay. Đối diện cô là Jane Fonda, nữ minh tinh Oscar với đôi mắt xanh sáng rực. Vì quá căng thẳng, Streep bước lệch khỏi khung hình. Fonda liền khẽ nhắc: “Nhìn xuống đi, chỗ có miếng băng keo xanh ấy, đó là vị trí của em. Nếu em đứng đúng chỗ, ánh sáng sẽ chiếu vào em”.
Trên phim trường, những miếng băng keo màu được dán xuống sàn để đánh dấu vị trí chính xác mà diễn viên phải đứng – nơi ánh sáng và ống kính máy quay hội tụ. Nhưng trong khoảnh khắc ấy, với Streep, “vùng sáng” này là một lời dẫn dắt sâu xa: hãy đứng ở nơi được nhìn thấy, để ánh sáng tìm đến mình. Jane Fonda từng công khai đấu tranh cho nữ quyền và môi trường, luôn xem nghệ thuật như một hành động khai sáng. Và Meryl Streep, với lòng kính trọng dành cho đàn chị như một trong những người thầy đầu tiên, đã tiếp nối tinh thần đó. Năm 2015, bà dùng toàn bộ khoản tài trợ cá nhân đầu tiên để sáng lập The Writers Lab, một chương trình do New York Women in Film & Television (NYWIFT) khởi xướng, dành riêng cho các biên kịch nữ và người phi nhị nguyên (non-binary) trên 40 tuổi – nhóm thường bị loại ra khỏi Hollywood bởi định kiến về tuổi tác và “sức hút thị trường”. Nhiều dự án ra đời từ đây đã được sản xuất hoặc mua bản quyền, trở thành bước đệm để các biên kịch trung niên tiếp tục sự nghiệp.
Khi trao giải Thành tựu trọn đời tại Women in Film Crystal Awards 2017 cho Jane Fonda, Meryl Streep từng xúc động tri ân: “Jane, em cảm ơn chị vì lời cố vấn ngày đó. Và tất cả những nữ diễn viên trẻ đi sau em cũng cảm ơn chị. Sự tử tế ấy không dừng lại mà sẽ lan tỏa mãi mãi”.
BÀI LIÊN QUAN
DỆT LẠI “VÙNG SÁNG” TRÊN BẢN ĐỒ ĐIỆN ẢNH
Có một nguyên tắc bất thành văn trong lịch sử Hollywood: phim truyền hình dài tập (TV series) thường được mặc định chỉ đạo bởi các đạo diễn nam. Một trong những dấu mốc thay đổi nổi bật là ngày Ava DuVernay xuất hiện. Khi thực hiện Queen Sugar, series do cô đồng sản xuất cùng Oprah Winfrey, DuVernay đã phá vỡ thông lệ bằng việc tuyển toàn bộ 42 đạo diễn của bảy mùa phim đều là phụ nữ. Trên nền tảng ấy, DuVernay sáng lập ARRAY, một hãng phát hành độc lập chuyên phân phối phim của người da màu và phụ nữ, rồi mở rộng thành ARRAY Crew – cơ sở dữ liệu minh bạch kết nối hàng nghìn nhân sự hậu trường, giúp những gương mặt từng là vô hình có thể được gọi tên. Những gì Hollywood từng xem là “hệ thống khép kín”, cô biến thành “mạng lưới mở” để ai cũng có thể bước vào. Cách làm của DuVernay luôn nhất quán: việc cố vấn không dừng ở mối quan hệ thầy trò một – một mà là một cơ chế vận hành mới của sự công bằng. Ở đó, người đi trước ngồi xuống cùng người đi sau để chỉ cách cầm máy, cách thương lượng, cách tin vào giá trị của mình.
Ở bên kia Đại Tây Dương, Female Film Club (FFC) tại London cũng đang dệt nên một tấm bản đồ mới cho phụ nữ trong ngành phim. Được sáng lập năm 2020 bởi Nicole Lieberman và Liza van der Smissen, FFC không chỉ là một cộng đồng mà là một hệ sinh thái toàn diện, giải quyết bốn rào cản lớn: kỹ năng, tư duy, mạng lưới và công nghệ. FFC tạo ra một “mạng lưới mở” tương tự tinh thần của DuVernay, nơi phụ nữ từ khắp nơi có thể kết nối, học hỏi và phát triển. Không chỉ dừng ở việc hướng dẫn cá nhân, FFC đã xây dựng một hệ thống hỗ trợ phụ nữ liên tục: từ workshop kỹ năng, kết nối toàn cầu, đến việc giúp họ vượt qua nỗi sợ công nghệ mới.
Cả hai sáng kiến ARRAY Crew và FFC đều chứng minh rằng “vùng sáng” không chỉ dành cho một cá nhân, mà là một không gian tập thể, nơi phụ nữ cùng nhau viết lại luật chơi của ngành phim.
TRỞ VỀ CHÂU Á CÙNG DI SẢN CỦA LÒNG THẤU CẢM
Ở làng điện ảnh Hoa ngữ, Trương Ngải Gia là một trong những gương mặt hiếm hoi kết nối trọn vẹn giữa thế hệ tiên phong và thế hệ sáng tạo mới. Sinh năm 1953 tại Đài Loan, bà bắt đầu diễn xuất từ đầu thập niên 1970, rồi dần bước sang vai trò biên kịch, đạo diễn, NSX và nhà đào tạo. Từ những vai diễn đầu tiên trong Legend of the Mountain (1979) đến những bộ phim tự đạo diễn như Tempting Heart (1999) hay 20 30 40 (2004), Trương Ngải Gia luôn hướng ống kính về những người phụ nữ: không như đối tượng được quan sát, mà như những linh hồn đang học cách hiểu chính mình.
Điều làm nên sức ảnh hưởng lâu dài của bà không chỉ nằm ở tác phẩm, mà còn ở cách bà trao truyền tri thức. Năm 1988, giữa giai đoạn bùng nổ của Làn sóng Điện ảnh Mới Đài Loan, bà trích một phần thu nhập của mình để thành lập Gosh Cultural & Education Foundation. Suốt hơn ba thập kỷ, Gosh Foundation trở thành “đất lành” cho những hạt mầm sáng tạo Đài Loan. Chương trình tiêu biểu của quỹ – Gosh Arts Creation Camp – được tổ chức thường niên từ năm 1988, mời hàng chục học sinh trung học từ khắp đảo tham gia các workshop về điện ảnh, sân khấu, âm nhạc và nghệ thuật thị giác. Các học viên được làm việc cùng những đạo diễn, diễn viên và biên kịch hàng đầu. Nhiều người sau này đã trở thành gương mặt mới của điện ảnh độc lập Đài Loan.
Trong các buổi trò chuyện với sinh viên và đạo diễn trẻ, Trương Ngải Gia thường nói làm phim không chỉ là học kỹ thuật, mà là học cách tin vào cảm xúc chân thành của mình. Bà không dạy bằng bài giảng, mà bằng sự hiện diện. Những nhà làm phim nổi tiếng từng làm việc với bà, như Hứa An Hoa hay Lý An, đều kể rằng điều bà để lại không phải lời khuyên cụ thể mà là thái độ làm nghề: kiên nhẫn, bao dung và thấu cảm.
NHỮNG NGƯỜI TIẾP BƯỚC TẠI VIỆT NAM
Hollywood hay Đài Loan, sự trao quyền được thiết lập bằng quỹ, học viện và cơ chế hệ thống. Còn tại Việt Nam, con đường ấy vẫn tạm thời được thắp sáng bằng những hành động cá nhân, nhưng không kém phần bền bỉ và giàu “lửa” nghề.
Năm 2009, giữa lúc thị trường phim điện ảnh Việt còn non trẻ, Ngô Thanh Vân từng là người tiên phong hiếm hoi khi mở công ty đào tạo và quản lý diễn viên VAA. Bấy giờ, ít ai nghĩ một nữ diễn viên có thể biến công ty riêng thành “lò luyện” của thế hệ nghệ sĩ trẻ. Từ Ninh Dương Lan Ngọc, Isaac, Jun Phạm đến các gương mặt trẻ hơn đều từng được “chị Ba” chỉ dạy cách đứng trước ống kính, cách giữ năng lượng, cách tôn trọng ê-kíp.
Nếu Ngô Thanh Vân là người mở đường thì Trần Thị Bích Ngọc là người vun trồng. NSX của những bộ phim độc lập như Tro Tàn Rực Rỡ hay Thưa Mẹ Con Đi đồng sáng lập Autumn Meeting năm 2013 – một chương trình gặp gỡ và đào tạo các nhà làm phim trẻ từ khắp Đông Nam Á. Nhiều đạo diễn trẻ Việt Nam và khu vực sau này vẫn nhắc đến Trần Thị Bích Ngọc như người đã giúp họ vượt qua giai đoạn hoang mang nhất: khi ước mơ lớn hơn khả năng và hoài nghi lớn hơn niềm tin.
Trở lại gần đây, NSND Lê Khanh, sau hơn 50 năm đứng trên sân khấu và màn ảnh, không chọn nghỉ ngơi mà thành lập Cinematic Arts Academy (CAA). Trong các khóa học mùa Xuân – Hè – Thu, Lê Khanh đứng lớp cùng những nghệ sĩ như Hữu Châu, Hạnh Thúy, Hồng Vân, Thành Lộc. Học viên không chỉ học kỹ thuật mà còn được “chạm đến đời sống”, bước vào trường quay như một môi trường cảm xúc thật.
Cùng lúc đó, Kathy Uyên lại chọn một cách tiếp cận hiện đại và quốc tế hơn. Năm 2019, cô sáng lập A.C.T Academy – học viện quốc tế về diễn xuất và biểu đạt sáng tạo. Với Uyên, việc huấn luyện không chỉ dành cho diễn viên mà cho bất kỳ ai muốn làm chủ cảm xúc và sự tự tin. Phương pháp “suy nghĩ có chủ ý” mà cô mang từ Hollywood về Việt Nam giúp học viên không chỉ diễn giỏi hơn, mà sống trọn vẹn hơn trong từng khoảnh khắc.
Khép lại, mỗi nữ nghệ sĩ – mỗi người thầy, dù ở những nền văn hóa khác nhau, đều đang miệt mài dệt nên một tấm bản đồ mới cho điện ảnh toàn cầu. Và có lẽ, di sản đẹp nhất từ họ không phải giải thưởng hay danh vọng, mà ở khả năng khiến người khác tin rằng: trong một thế giới vẫn còn nhiều giới hạn, phụ nữ có thể đi vào “vùng sáng” bằng tài năng, lao động, lòng thấu cảm, cũng như tinh thần kiên định của những người biết truyền và nhận “lửa”.
Xem thêm
•Review phim “Stranger Things 5” volume 1: Tình bạn là vũ khí tối thượng
•Review phim “Zootopia 2”: Có xứng đáng với sự chờ đợi dài 1 thập kỷ?