[ELLE Voice] Nghệ sĩ Nguyễn Duy Mạnh: Ký ức và thực tại qua những vết hằn trên gốm

Trong buổi trò chuyện cùng ELLE Việt Nam, nghệ sĩ Nguyễn Duy Mạnh đã có những chia sẻ về hành trình sáng tạo với gốm, nơi ký ức, văn hóa và những vết hằn của thời gian trở thành chất liệu để anh đối thoại với con người và thực tại.

Được biết anh là nghệ sĩ thực hành trên nhiều chất liệu khác nhau, nhưng trong thời gian gần đây, gốm xuất hiện như một lựa chọn trung tâm trong sáng tác của anh. Điều gì ở gốm khiến anh quyết định gắn bó trong giai đoạn sáng tác hiện tại, thay vì những chất liệu khác mà anh từng thực hành?

Năm 2016 tôi bắt đầu thực hành làm gốm, trước đó tôi vẽ tranh, làm việc với sợi và vật có sẵn. Tuy nhiên, ở giai đoạn vẽ tranh, sợi và đồ vật, tôi đã thực hiện một số tác phẩm liên quan tới gốm hoặc có cảm hứng từ gốm. Có thể vì một số ý tưởng với gốm trong hai giai đoạn đó vẫn còn mạch tiếp diễn nhưng không phù hợp để vẽ hay dùng sợi nữa mà phải trực tiếp thao tác trên gốm mới có thể trình bày được ý tưởng. Cùng với đó những ý tưởng mới xuất hiện trong quá trình làm việc dẫn tôi đi, đến nay cũng được mười năm.

Gốm gắn bó với ký ức cá nhân của anh như thế nào, và sự gần gũi ấy đã ảnh hưởng ra sao đến việc anh chọn gốm trong thực hành nghệ thuật của mình?

Tôi sinh ra ở nông thôn, tuổi thơ gắn bó với ruộng đồng, như phần lớn lũ trẻ, tôi thích dùng đất để nặn đồ chơi. Những thứ nặn ra ngây ngô nhưng đem lại trải nghiệm ban đầu về chất liệu một cách tự nhiên và thân thuộc. Những vật dụng gia đình, ngoài chum, vại sành, bát đĩa bao cấp, bố mẹ tôi vẫn dùng một số đồ gốm của kỵ, đến tôi là năm đời để lại. Chỉ tới khi tôi lớn mới bỏ chức năng sử dụng để cất giữ như kỷ vật. Những đồ gốm cổ cùng với hoa văn, đọng lại trong tôi một hương vị giống hương vị của truyện cổ tích. Công việc hiện tại của tôi, ở khía cạnh nào đó có thể nói rằng đó một cách tiếp diễn của ký ức.

Tôi không chắc chắn về việc tôi chọn gốm hay gốm chọn mình, có lẽ tôi đến với gốm tự nhiên như lũ trẻ lấy đất để nặn, củ quả làm màu vẽ hay cành cây làm đồ chơi.

Nếu xem mỗi chất liệu là một ngôn ngữ, gốm cho phép anh nói những điều mà các chất liệu nghệ thuật sắp đặt khác không thể?

Khi làm việc với mỗi chất liệu, ta không chỉ trải nghiệm với chúng ở khía cạnh vật chất, mà ta còn đối thoại với lịch sử, văn hóa, tinh thần chứa đựng trong chất liệu. Gốm là chất liệu mang những giá trị đó một cách rõ rệt. Những hiện vật từ thời sơ khai cho thấy gốm không chỉ có giá trị sử dụng mà còn cả giá trị lịch sử, thẩm mĩ… Ta thấy gần gũi nhưng chúng đỏng đảnh, dễ vỡ, làm gốm cần kiên nhẫn.

Trong quá trình sáng tác, anh đã khám phá thêm những đặc tính nào của chất liệu này?

Tôi không nghĩ mình khám phá ra đặc tính nào của gốm, những người thợ, nghệ nhân làng nghề họ am hiểu và có kinh nghiệm hơn, tôi học từ họ.

Qua nhiều lần thất bại tôi cũng rút ra bài học cho mình: Làm việc với gốm tức là bạn đang trò chuyện với đất và lửa, hãy lắng nghe và làm theo mách bảo. Nếu chúng đồng ý, bạn có thể thực hiện. Tức là bạn không thể áp đặt chúng nghe và chiều theo ý mình. Ngược lại bạn lắng nghe, thấu hiểu, Đất và Lửa sẽ dẫn bạn đi.

Có một đặc tính của gốm mà tôi thích, là nó có thể lưu lại nguyên vẹn dấu vết của hành vi một cách chân thực và sống động, như dấu vân tay chẳng hạn.

Trong các tác phẩm gốm của anh, những bố cục đứt – gãy – vỡ xuất hiện như một đặc điểm xuyên suốt. Dụng ý và ý nghĩa của những bố cục này là gì và thông điệp mà anh muốn truyền tải? Với anh, sự đứt gãy này đang phản ánh một trạng thái cá nhân, hay là cảm nhận rộng hơn về đời sống và xã hội?

Nhận định đặc điểm này của tác phẩn tôi thấy đúng với hầu hết các công việc tôi đã thực hiện, cả vẽ tranh, sắp đặt sợi – vật có sẵn, không chỉ riêng gốm. Tuy nhiên cái đặc điểm đứt gãy, phân mảnh, đổ vỡ ấy đến từ ký ức, từ trải nghiệm cuộc sống chứ không hẳn là tôi muốn dùng nó để nói về điều gì. Tôi cảm thấy điều đó gần với mình và trình bày đúng điều mình cảm thấy. Tôi sẽ kể với bạn quá trình hình thành tác phẩm “Nông cụ” ở giai đoạn trước khi làm gốm, qua đó bạn sẽ hình dung rõ hơn về đặc điểm này.

Vào khoảng những năm 2000 tôi đang học sư phạm và cả khi đi làm, mỗi lần về quê (Quê tôi, một xã thuần nông thuộc tỉnh Vĩnh Phúc) quang cảnh rất buồn, không gặp bạn bè, làng toàn người già, trẻ em. Lao động chính đều rời quê mưu sinh, đồng ruộng bị bỏ rơi. Tôi có thói quen nhặt nhạnh những đồ gợi nhớ kỷ niệm, dịp ấy tôi vào tiệm đồng nát mong tìm những đồ vật như vậy thì gặp một sự việc làm tôi xúc động. Trước mắt tôi là một đống cày, bừa đang cháy ngùn ngụt. Ông chủ tiệm đốt chúng để lấy riêng sắt tái chế. Như có điều gì trong tôi đang cháy, tôi nói ông dừng lại và mua chúng, về cất ở góc nhà. Khi đó tôi vẫn vẽ tranh nên chưa biết làm gì. Sau này làm việc với sợi (Làng tôi khi đó mới có nghề phân loại và tái chế sợi, vải thải loại từ những công ty dệt may khắp đất nước. Những bà con nông dân nay đã thành công nhân trong những xưởng phân loại và tái chế. Sợi dùng làm tác phẩm được lấy từ đây) tôi đã nghĩ đến những mảnh nông cụ thu nhặt được. Tác phẩm đầu tiên, tôi dùng sợi chỉ trắng quấn quanh những mảnh rời rạc ấy như cách con nhện quấn con mồi hoặc cách người xưa dùng vải ướp xác. Tôi quấn đến khi bọc trắng từng mảnh hoặc thành khối căng phồng, nhìn chúng tôi liên tưởng đến những mảnh xương trắng và quyết định sẽ sắp đặt chúng trên một hình hộp chữ nhật bằng gỗ bọc vải đen có kích thước như một cỗ quan tài.

Sau này tôi nghĩ công việc đó giống như cách tôi khai quật và tưởng niệm một ký ức, một ký ức tan vỡ.

Sự đứt gãy là cảm giác bên trong tôi. Nhưng nếu bạn sống ở các làng quê như vậy, khi giai đoạn chuyển đổi sang mô hình kinh tế thị trường đã chuyển biến mạnh mẽ, nghề nông bị thay thế, nguồn nhân lực rời quê hương… kéo theo sự đổi thay mối quan hệ truyền thống, từ gia đình đến hàng xóm, dòng họ… dần bị phân rã, chia nhỏ. Bạn sẽ hiểu rằng nó không chỉ là câu chuyện cá nhân mà là một giai đoạn lịch sử.

Sự đứt gãy trong các tác phẩm gốm có thể của câu chuyện khác nhưng cùng mang một tinh thần như vậy.

Trong loạt tác phẩm Đất Mẹ – Những vết thương hở, anh để gốm mang trên mình những “vết thương hở” rất trực diện, khiến chất liệu trở nên như một cơ thể đang sống. Thông điệp anh muốn gửi gắm qua loạt tác phẩm này là gì, đặc biệt khi anh lựa chọn để gốm mang hình hài của một cơ thể đang bị tổn thương? 

Tôi quan niệm Gốm cũng như Người, chúng mang giá trị văn hóa, chứa đựng đời sống tinh thần. Những vết thương ở đây là phép nhân hóa – một cách ẩn dụ để qua gốm tác phẩm soi vào Con Người, cụ thể hơn là vào Thân phận Con Người trong đời sống thực tại. Việc mổ sẻ đó như một cuộc phẫu thuật để nhìn thấy bên trong của hiện thực. Về mặt biểu cảm những vết rạch, không chỉ là thị giác mà là cảm nhận về xúc giác một cách trực tiếp, nó có thể biểu đạt mạnh mẽ hơn.

Vì sao anh chọn những hoa văn gốm cổ vẽ cảnh sơn thủy – vốn gắn với vẻ đẹp yên bình và trật tự – để thực hiện các tác phẩm mang nhiều tổn thương như Đất Mẹ – Những vết thương hở?

Gốm cổ có nhiều đề tài, ở đây tôi chọn cảnh sơn thủy vì muốn nhắc đến không gian, phong cảnh phổ biến và đặc trưng của Việt Nam. Tôi tin rằng những hoa văn cảnh sơn thủy, nghệ nhân xưa không chỉ vẽ phong cảnh họ nhìn thấy, mà ở đó có cả quan niệm, ước mơ về cái hữu tình, thanh bình trong không gian sống của họ. Và bây giờ khi đã nhận thức lại, tôi trình bày cái nhìn của mình về sông núi.

Khi đứng trước phong cảnh, sự vật, ngoài những thứ của hiện tại mà giác quan tiếp nhận, thì đồng thời ký ức về phong cảnh, sự vật đó cũng vô thức hiện diện, chúng đồng hiện và hình thành cảm xúc. Cái nhìn này giống như ta nhìn từ phía sau con mắt. Tôi thấy “Đất mẹ” vừa hùng vĩ nên thơ vừa bi tráng đau thương. Tôi làm hiển thị hiện thực ấy bằng việc đồng hiện ký ức lẫn thực tại trên nền tranh phong cảnh xưa. Những vết rạch, bắn cào… hằn lên đó như một thứ hoa văn của bạo lực, hay đây cũng chính là cách mà ký ức bị tẩy xóa?

Anh có thể chia sẻ về quá trình tạo tác, và cách anh làm việc với gốm để chuyển hóa sự cứng rắn của chất liệu thành cảm giác mềm mại và tổn thương?

Tôi thích hành động, chúng để lại dấu vết, việc tạo nghĩa cho những dấu vết đó làm tôi hứng thú. Những dấu vết của hành động trong tác phẩm là tôi thực hiện, còn hoa văn, hình thể chiếc đĩa là của người xưa, tôi chỉ tái hiện lại. Điều đó người xem có thể thấy ngay khi đứng thưởng lãm.

Việc chuyển hóa của gốm từ cứng rắn sang mềm mại, vô cơ sang hữu cơ, vật chất sang tinh thần nằm trong quan niệm và trải nghiệm cá nhân. Có một trải nghiệm khi mới đến Bát Tràng tôi có thể chia sẻ để bạn hiểu rõ hơn:

Năm 2017 tôi đến xưởng gốm của một nghệ sĩ điêu khắc, gia đình anh có truyền thống làm gốm ở làng nghề. Khi chưa hình dung được mình cần làm gì, tôi đi bộ vào làng cổ, thăm những lò gốm và trò chuyện với những người thợ, nghệ nhân. Trong câu chuyện có một câu thành ngữ thường xuyên được nhắc đến “Nhất xương, nhì da, thứ ba dạc lò”. Đó là thành ngữ thể hiện quan niệm nghề nghiệp độc đáo của người làm gốm Bát Tràng. Tôi thấy thú vị và đồng điệu với quan niệm sáng tác của mình. Ở xưởng gốm của nhà điêu khắc tôi được anh đưa lên kho nơi cất những phôi gốm chưa nung, hầu hết là những phôi gốm của bố mẹ hoặc thời ông bà anh. Nhiều thứ bị nứt vỡ, hỏng, làm tôi chú ý: một con linh thú mục chân do nước dột, cái bình gãy cổ, đĩa nứt mẻ… Tôi nghĩ về những dấu vết “lỗi” đó, thấy chúng mang một giá trị đặc biệt, khác xa với sự lành lặn, hoàn hảo và muốn hiện thực suy nghĩ ấy bằng việc dùng những vết nứt vỡ này vào tác phẩm.

Rất có thể quan niệm về gốm trong câu thành ngữ với những trải nghiệm ở làng nghề đã gợi ý cho tôi cách ứng xử với gốm và hình thành ý tưởng tác phẩm sau này.

Khi những vết thương xuất hiện trên bề mặt gốm vốn gắn với giá trị truyền thống và sự hoàn chỉnh, anh có đang đặt lại câu hỏi về cách chúng ta nhìn nhận cái đẹp và sự nguyên vẹn? Liệu những tổn thương có thể mở ra một cách nhìn khác về cái đẹp?

Những vết thương hiện lên trên hoa văn truyền thống là cách tôi đồng hiện những hiện thực khác nhau. Tôi không ý thức về việc đặt câu hỏi, nhưng tác phẩm có thể gợi ý để ta tái nhận thức những giá trị, đặc biệt là nhận thức về cách chúng ta ứng xử với giá trị truyền thống. Ở đây tôi nhìn vào sự tổn thương.

Nhận thức về cái “Đẹp” của con người luôn biến động và tiến hóa. Cái “Bi” xuất hiện từ thời Hy Lạp Cổ đại, đến nay mỹ học, triết học, nghệ thuật đã mở ra những chiều sâu khác về nó. Tôi hiểu rằng hạnh phúc – khổ đau, đẹp – xấu luôn tồn tại song song, chúng ta chấp nhận và đối thoại là cách để nhận thức. Công việc của tôi soi vào cái “Bi” hơn là vào cái “Đẹp”.

Tôi thích sự tự nhiên, trong nó có cả lành lặn, tròn đầy và tổn thương đổ vỡ, cảm nhận tổn thương đổ vỡ cũng là cách mà lòng trắc ẩn lan tỏa.

Trong chặng đường sáng tác sắp tới, anh có dự định tiếp tục làm việc với gốm trong các dự án khác không? Nếu có, anh muốn khai thác chất liệu này ở những khía cạnh nào?

Vẫn còn những ý tưởng với gốm tôi chưa thực hiện. Để thực hiện thì cần hội tụ đủ các yếu tố như: tài chính, nhân lực, không gian…Còn chưa đủ thì sẽ làm những việc khác. Có lẽ không nên dùng từ khai thác, nó có vẻ tiêu cực. Nếu tiếp tục với gốm tôi vẫn chỉ xoay quanh con người, văn hóa. Có thể sẽ chú ý nhiều hơn tới không gian, nơi chốn.

Khi gốm xuất hiện ngày càng đa dạng trong các thực hành nghệ thuật và đời sống đương đại. Theo anh, điều đó phản ánh điều gì về vị thế và tiềm năng của chất liệu này hôm nay?

Gốm vẫn là đất và lửa nhưng khi nhận thức con người phát triển ở mức độ nào đó sẽ thấy những phẩm chất và giá trị khác của gốm. Tương lai gốm vẫn là mảnh đất màu mỡ, tiềm ẩn nhiều giá trị cho sáng tạo.

Anh mong công chúng tiếp cận và nhìn nhận gốm đương đại Việt Nam với một tâm thế như thế nào?

Đến với gốm, tiếp cận và trải nghiệm bằng tất cả các giác quan một cách tự nhiên nhất. Việt Nam có bề dày lịch sử về gốm, ở một số giai đoạn gốm phát triển rực rỡ để lại dấu ấn trong lịch sử gốm sứ thế giới. Hiểu và cảm thụ gốm truyền thống là những bước đi đầu tiên để cảm thụ gốm đương đại Việt Nam.

Cảm ơn anh đã dành thời gian cho ELLE Việt Nam. Chúc anh thành công rực rỡ trong hành trình nghệ thuật của mình.

 

---

Xem thêm

•[ELLE Voice] NTK Diệu Anh: Ðể tôi kể bạn nghe một chuyện vu vơ thế này…

•[ELLE Voice] Nhược Lạc: Vì sao trong lòng thủy thủ

•[ELLE Voice] Lê Ngọc: “Cây cam ngọt” trong tim

---