Mỹ phẩm sinh học: Định nghĩa mới về sự xa xỉ

THIÊN NHIÊN HÓA GIẤC MƠ SẮC ĐẸP

Hãy tưởng tượng một thế giới nơi kem dưỡng đêm được mã hóa theo ADN; son môi đổi màu tùy thuộc vào độ pH của da; và tất cả món mỹ phẩm trong tủ phòng tắm đều không có nhựa, không phát thải carbon. Trong các phòng thí nghiệm từ London đến California, một thế hệ nhà khoa học và các start-up đang tái cấu trúc ngành làm đẹp thông qua mỹ phẩm sinh học. Cuộc cách mạng sinh thái đang gõ cửa.

Sau khi tốt nghiệp ngành sản xuất, Jessi Baker từng làm việc xen kẽ giữa nhà máy và phòng họp của các công ty quảng cáo, giữa thực tế bừa bộn của quy trình sản xuất và viễn ảnh hào nhoáng trong cách sản phẩm được tiếp thị. Sự vênh lệch ấy trở nên rõ ràng nhất khi cô lần đầu truy vết nguồn gốc của một con cá. “Mọi người thường nghĩ cá là thứ đánh bắt ở vùng biển địa phương,” Baker kể từ văn phòng ở London. “Nhưng tôi đã chứng kiến những con cá bị bắt ở vùng biển quốc tế gần Indonesia, chuyển đến Nga để cấp đông trong kho lạnh khổng lồ suốt một năm, rồi đưa sang Thái Lan chế biến trước khi quay lại nằm trên đĩa ăn ở Anh”.

Con cá ấy, với Baker, là phép ẩn dụ cho hành trình khuất lấp phía sau nhiều sản phẩm. Nếu một thứ đơn giản như vậy còn trải qua muôn trùng dặm dài vô nghĩa, thì áo quần ta mặc hay lọ kem dưỡng ta thoa mỗi ngày sẽ còn phức tạp đến mức nào?

KHI MỸ PHẨM CŨNG CẦN “XANH”

Trong suốt 1/4 thế kỷ qua, người tiêu dùng ngày càng quan tâm hơn đến hành trình của sản phẩm. Đặc biệt trong ngành làm đẹp, cam kết sinh thái đang trở thành một phần không thể thiếu của trải nghiệm mua sắm, với các từ như “tự nhiên”, “thân thiện môi trường” xuất hiện khắp nơi nhưng hiếm khi được giải thích rõ.

Trước hết, điều đó phản ánh sự thay đổi trong tâm lý người tiêu dùng. Một khảo sát gần đây của ESW trên 16.000 người yêu mỹ phẩm ở 16 quốc gia cho thấy: 87% cân nhắc tác động sinh thái khi chọn sản phẩm, và tỷ lệ này lên đến 92% ở Gen Z. Thứ hai, các tuyên ngôn “xanh” ấy rõ ràng có sức nặng trong tiếp thị. Baker — người sáng lập nền tảng Provenance giúp các thương hiệu như Weleda hay Cult Beauty xác minh tính bền vững, cho rằng: “Người tiêu dùng có thể không thực sự hiểu rõ về các thuộc tính sinh thái của sản phẩm, nhưng các từ như ‘organic’, ‘eco’ hiện đang trở thành đại diện cho chất lượng, công hiệu, thậm chí lợi ích sức khỏe”.

Vấn đề là: để sản phẩm vừa hiệu quả, vừa sang trọng, vừa thân thiện với hành tinh không hề đơn giản. “Thương hiệu nào làm được điều đó một cách nhất quán sẽ trụ vững trong tương lai.”

Mỹ phẩm sinh học: Khi công nghệ giải mã bài toán bền vững

Tương tự như khái niệm “từ nông trại đến bàn ăn” trong ẩm thực, ngành làm đẹp cũng đang tìm kiếm một phiên bản tương đương để định hình tiêu chuẩn mới. “Người tiêu dùng chưa bao giờ thấy bối rối với các tuyên bố ‘xanh’ nhiều như bây giờ,” theo Pia Fisher – Giám đốc Mảng Làm đẹp của công ty dự báo xu hướng toàn cầu WGSN. Những thay đổi về luật tại châu Âu sẽ phần nào giúp sân chơi minh bạch hơn, buộc bao bì phải tái chế được và ngăn chặn hành vi greenwashing. Tuy nhiên, xét trên quy mô toàn cầu, tốc độ thay đổi vẫn còn rất chậm. “Vì thế, người tiêu dùng kỳ vọng thương hiệu phải đi trước một bước, đưa ra những lựa chọn bền vững mà người mua không cần phải băn khoăn quá nhiều.”

Nhưng làm sao để toàn bộ vòng đời của một hũ kem dưỡng đều được thiết kế với sức khỏe hành tinh đặt ở trọng tâm? Ngành công nghiệp làm đẹp tiêu thụ hơn 120 tỷ bao bì mỗi năm, phần lớn không được tái chế. Bản thân công thức sản phẩm cũng chủ yếu là nước, chiếm từ 60 đến 95% trong nhiều loại kem hay dầu gội, chưa kể đến lượng nước sử dụng trong quá trình trồng cọ, thu hoạch thảo dược và chiết tách hoạt chất.

Chưa kể đến hỗn hợp hóa chất như chất bảo quản, chất tạo mùi, UV filter hay sắc tố – những thành phần vừa mang lại cảm quan dễ chịu, vừa kéo dài hạn dùng nhưng cũng âm thầm tích tụ trong đất, nước và cơ thể người. Mỗi hũ kem, vì thế, là một hệ sinh thái riêng biệt, khiến cho việc phát triển bền vững thật sự trở thành một thử thách khổng lồ.

TÁI TƯ DUY, TÁI DÙNG, TÁI CHẾ

“Thách thức lớn nhất trong ngành làm đẹp chính là người tiêu dùng muốn cảm thấy bản thân mình thật tuyệt, và họ muốn điều đó được thể hiện qua vẻ ngoài của sản phẩm: màu sắc, lớp kim loại, trọng lượng của bao bì. Nhưng mỗi lớp ấy đều tốn tài nguyên”, Insiya Jafferjee — đồng sáng lập Shellworks, một start-up vật liệu tại London — chia sẻ.

Bao bì chiếm đến 70% lượng rác thải mà ngành tạo ra, trong khi khoảng 95% bao bì mỹ phẩm bị bỏ đi thay vì tái chế. Không ít ông lớn đã bắt đầu cải tổ. Louis Vuitton, khi ra mắt dòng mỹ phẩm đầu tiên vào năm 2025, đã nhanh chóng gia nhập cuộc đua refill cùng với Dior, Hermès, Chanel. Thỏi son của Louis Vuitton có giá 120 bảng Anh, với lõi thay thế giá 52 bảng Anh, nhưng thiết kế vỏ son dày dặn, in logo sang trọng là để giữ lại, sưu tầm và yêu quý. Bạn chỉ cần thay thế lõi bên trong.

Cùng năm đó, L’Oréal khởi động chiến dịch toàn cầu #JoinTheRefillMovement với các thương hiệu chủ lực như Lancôme, YSL, Kiehl’s, La Roche-Posay, Armani, Prada… Chiến dịch đưa ra các số liệu thuyết phục: thay vì dùng hai chai 50ml, việc dùng một chai refill 100ml có thể giúp giảm 73% lượng thủy tinh, 66% nhựa và 61% giấy bìa.

Tuy nhiên, refill không phải là “viên đạn bạc”. Các nghiên cứu cho thấy một sản phẩm cần được refill ít nhất 5 lần mới thực sự cân bằng lượng khí thải và rác so với vỏ ban đầu — trong một số trường hợp phải đến hàng chục lần. Đó là lý do Shellworks tạo ra Vivomer, một vật liệu sinh học có thể tan rã hoàn toàn trong đất trong vòng 12 đến 18 tháng, trong khi nhựa hóa dầu có thể mất đến 1.000 năm. Vivomer không chỉ đẹp, bền, chống nước mà còn có thể sản xuất bằng công nghệ lên men, tương tự như sản xuất kombucha hay phô mai. Đây là một bước ngoặt.

Kỷ nguyên mỹ phẩm sinh học và tương lai công thức

Nếu bao bì là mặt trận rõ nét nhất của làn sóng làm đẹp bền vững, thì công thức chính là phần âm thầm và phức tạp nhất. Mỹ phẩm sinh học mở ra hướng đi mới khi đằng sau mỗi chai serum mịn màng hay tuýp kem chống nắng chỉ số cao là hàng loạt hoạt chất, sắc tố và chất ổn định mà hầu hết đều mang theo gánh nặng môi trường.

Ví dụ như titanium dioxide – sắc tố trắng phổ biến trong kem nền và kem chống nắng – hiện đang bị soi xét vì cả lý do an toàn lẫn sinh thái. Hoặc vi nhựa, thứ tạo cảm giác “trượt” mượt mà trong kem lại không thể phân hủy, tích tụ dai dẳng trong môi trường biển và chuỗi thức ăn.

Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến nguồn gốc động thực vật của nhiều nguyên liệu quen thuộc: từ dầu cọ trong dầu gội, xà phòng, son môi, đến squalene — hợp chất chiết xuất từ gan cá mập sống ở vùng biển sâu, sử dụng trong các loại kem chống lão hóa.

“Đa dạng sinh học chính là một trong những vấn đề bức thiết tiếp theo của ngành mỹ phẩm làm đẹp”, theo Pia Fisher của WGSN. “Tuy nhiên, công nghệ sinh học đang mở ra lời giải khả thi: các công thức mô phỏng sinh học lấy cảm hứng từ thiên nhiên, để bảo tồn thay vì khai thác”. Các nhà khoa học đang dùng kỹ thuật lên men, sinh học tổng hợp và AI để tái tạo nền tảng nguyên tử của cái đẹp:  sạch hơn, bền hơn và đạo đức hơn.

Một trong những người hiện thực hóa chuyển động này rõ rệt nhất chính là Joshua Britton — nhà sáng lập Debut. Từng là một cậu bé mê mẩn hóa học từ khi còn nhỏ, Britton lấy bằng tiến sĩ hóa hữu cơ và quyết định tìm lại nguồn gốc sâu xa của mỹ phẩm: làm sao để tạo nên chúng trong phòng thí nghiệm, từng phân tử một, thay vì tiếp tục khai thác tài nguyên cạn kiệt của hành tinh?

Britton lập ra Debut vào năm 2019. Ban ngày anh làm nghiên cứu trong phòng thí nghiệm của giáo sư, ban đêm chạy Uber để kiếm sống. Một ngày, trong xe, anh chia sẻ ý tưởng với một hành khách xa lạ. Người đó viết ngay cho anh tấm séc 100.000 đô la để bắt đầu công ty. Số tiền ấy đã trở thành khoản đầu tư đầu tiên của Debut.

Đến nay, Debut đã huy động được hàng triệu đô la từ các quỹ đầu tư, trong đó có cả quỹ đầu tư mạo hiểm của L’Oréal. Tháng 02/2025, Debut cho ra đời một trong những đột phá gây tiếng vang nhất: bio carmine, một sắc tố đỏ tươi được mô phỏng trong phòng thí nghiệm, giống hệt carmine tự nhiên vốn được sản xuất bằng cách nghiền và nấu chảy hơn 70.000 con rệp son cái chỉ để cho ra một pound màu. “Chúng tôi đã tạo ra phân tử y hệt trong phòng thí nghiệm, chấm dứt một quy trình đầy nghi vấn đạo đức và sinh thái đã tồn tại hàng thế kỷ”, Britton chia sẻ.

ĐI XA HƠN MÀU SẮC

Debut không dừng lại ở sắc tố. Họ còn phát triển BeautyORB — một công cụ tìm kiếm công nghệ sinh học vận hành bằng AI, tương tự Google nhưng dành riêng cho mỹ phẩm sinh học. Cỗ máy này có thể tạo ra công thức mới từ các phân tử hướng đến 14 dấu hiệu sinh học của lão hóa. Nghĩa là thay vì chỉ điều trị bề mặt, các thành phần này có thể can thiệp ở cấp độ tế bào hoặc gen, làm chậm quá trình lão hóa một cách thực sự.

Nếu bio-carmine chứng minh rằng màu sắc có thể được tái sinh, thì những start-up công nghệ sinh học khác đang tái tạo nền móng vô hình của ngành: chất tạo bọt, chất hoạt động bề mặt, sắc tố nền. Tất cả những thứ quyết định cảm giác, kết cấu, màu sắc và hiệu quả của sản phẩm.

Tại Đức, công ty Bioweg tập trung vào vi nhựa. Trong mỹ phẩm, vi nhựa thường tồn tại dưới dạng bột để tạo cảm giác mịn và giữ lớp trang điểm bền hơn. Vấn đề là chúng có thể tồn tại trong đại dương cả thiên niên kỷ. Một nghiên cứu gần đây từ Plastic Soup Foundation đã thử nghiệm hơn 7.500 sản phẩm mỹ phẩm hàng đầu châu Âu và phát hiện rằng 87% đều có chứa vi nhựa.

“Lệnh cấm của EU về vi nhựa sẽ có hiệu lực vào năm 2028 là hồi chuông cảnh tỉnh,” theo Tiến sĩ Prateek Mahalwar, CEO của Bioweg. Nhóm của ông đang phát triển các hạt cellulose vi sinh thay thế, không chỉ thân thiện với môi trường mà còn vượt trội: hấp thụ dầu và mồ hôi tốt hơn, giúp lớp trang điểm bền hơn và da cảm thấy tươi mát hơn.

Trong khi đó, AmphiStar lại nhắm đến các chất hoạt động bề mặt: thứ tạo bọt và làm sạch trong dầu gội, sữa rửa mặt, tẩy trang… Phần lớn surfactant hiện nay được chiết xuất từ dầu mỏ hoặc dầu cọ gây ra phát thải carbon, phá rừng và hủy hoại đa dạng sinh học. Chỉ riêng dầu cọ đã khiến thế giới mất đi khoảng 5% rừng nhiệt đới, theo FAO.

AmphiStar chọn lên men chất thải nông nghiệp để sản xuất chất hoạt động bề mặt sinh học. Không chỉ giảm lượng CO₂ đến 4 lần so với sản phẩm truyền thống, kết quả thử nghiệm trên da còn cho thấy thành phần này không gây mẩn đỏ, đặc biệt lý tưởng cho da nhạy cảm và các sản phẩm dành cho trẻ em.