Mottainai: Triết lý tái sử dụng tinh tế của người Nhật

NỘI DUNG CHÍNH: Bản chất của triết lý Mottainai: Xuất phát từ niềm tin vạn vật đều có linh hồn, Mottainai không phải là sự tiết kiệm khắc khổ hay chủ nghĩa tối giản cực đoan, mà là nghệ thuật trân trọng, giữ lại và tái sử dụng đồ vật một cách có thẩm mỹ thay vì lãng phí bỏ đi. Các hình thức ứng dụng thẩm mỹ trong đời sống: Triết lý này được hiện thực hóa qua nhiều phương pháp nghệ thuật truyền thống độc đáo của Nhật Bản: Vải vóc: Dùng kỹ thuật thêu vá Sashiko tạo điểm nhấn thời trang bền vững trên quần áo cũ, hoặc dùng khăn vuông Furoshiki thay thế túi nilon/giấy gói quà một cách thanh lịch. Vật dụng nhà bếp & Đồ gốm: Tận dụng chai lọ thủy tinh làm bình hoa, hũ gia vị; dùng kỹ thuật Kintsugi hàn gắn gốm vỡ bằng vàng; tận dụng tối đa nguyên liệu thực phẩm để nấu ăn. Sinh hoạt hàng ngày: Tái chế giấy báo cũ thành phong bì và tái sử dụng nước tắm để giặt đồ, tưới cây. Ý nghĩa bảo vệ môi trường và giá trị tinh thần: Bên cạnh việc góp phần giảm thiểu rác thải tiêu dùng và bảo vệ môi trường, Mottainai giúp con người chậm lại để kết nối, trân trọng những gì mình đang có, tìm thấy vẻ đẹp sâu sắc từ những dấu vết thời gian thay vì chạy theo lối sống tiêu dùng nhanh.

Người Nhật tin rằng vạn vật đều có “linh hồn” trong nó, từ cây kim, sợi chỉ đến chiếc cốc sứ, từ hạt cơm đến tờ giấy. Bỏ đi một món đồ vẫn còn dùng được không chỉ là lãng phí vật chất mà còn là một sự thiếu tôn kính. Khái niệm mottainai vì thế khác với cách hiểu thông thường về tiết kiệm. Nó không kêu gọi sự khắc khổ, cũng không phải chủ nghĩa tối giản theo nghĩa loại bỏ. Mottainai là nghệ thuật giữ lại đồ vật thay vì bỏ đi, đặc biệt là giữ một cách có thẩm mỹ. Vẻ đẹp của triết lý này nằm ở chỗ: nó có thể áp dụng cho gần như mọi thứ trong đời sống, miễn ta chịu nhìn lại bằng đôi mắt khác.

Mottainai có thể áp dụng cho nhiều chất liệu và vật dụng trong nhà, có thể tìm thấy ở mọi nơi như vải vóc cũ, lọ thuỷ tinh, gốm sứ trong căn bếp, hay mảnh giấy tưởng chừng chỉ để bỏ đi.

tái sử dụng: Vết vá như một dạng trang sức

Đôi khi mua sắm “quá tay”, ta sẽ muốn dọn dẹp tủ quần áo sao cho tinh giản hơn, và bắt đầu nghĩ đến liệu ta còn cần một chiếc áo không còn hợp thời, chiếc quần jeans bạc màu, chiếc khăn lụa từng theo qua bao chuyến đi… Trước khi nghĩ đến việc bỏ chúng đi, hãy thử nghĩ đến sashiko, kỹ thuật khâu vá và thêu tay truyền thống có từ thời xa xưa và được phát triển trong đời sống của người Nhật. Sashiko là kỹ thuật vá bằng những đường chỉchạy trên nền vải tạo nên những hình học tuyệt đẹp.

Ngày nay, sashiko không chỉ là một cách may vá đồ mà trở thành nghệ thuật trang trí, xu hướng “visible mending” (vá nhìn thấy được) thể hiện tinh thần của thời trang bền vững. Một đường chỉ vá khéo trên quần jeans, một hình thêu che vết ố trên áo khoác, đó không còn là dấu hiệu của sự cũ kỹ, mà là một chi tiết cá nhân,một dạng trang sức độc đáo.

Furoshiki – một mảnh vải, nhiều cách dùng

Nếu phải chọn một biểu tượng đại diện cho mottainai trong đời sống Nhật, có lẽ đó sẽ là furoshiki – mảnh khăn vuông truyền thống. Một mảnh vải vuông qua các kiểu gấp khác nhau có thể trở nên đa công dụng, trở thành túi xách thời trang, gói quà tặng, khăn quàng cổ, hay tấm trải bàn dã ngoại.

Tại Nhật, furoshiki đã quay trở lại mạnh mẽ trong những năm gần đây như một sự thay thế thanh lịch cho túi nilon và giấy gói quà. Một món quà gói bằng furoshiki có hai tầng ý nghĩa: bản thân món quà bên trong, và mảnh khăn bên ngoài – vốn cũng là một phần của món quà, có thể được người nhận tái sử dụng tiếp. Ở Việt Nam, không khó để tìm những mảnh khăn lụa, khăn cotton hoặc khăn linen vuông để bắt đầu thử nghiệm và tái hiện tinh thần furoshiki.

tái sử dụng vật dụng ở mọi nơi trong nhà

Trong căn bếp của bất cứ gia đình nào cũng có một bộ sưu tập thầm lặng những món đồ không rõ để làm gì: lọ mứt rỗng, chai vang đã uống, hũ thủy tinh đựng cà phê hòa tan. Triết lý mottainai gọi đó là những “vật dụng đang chờ kiếp sau”.

Một chiếc lọ thuỷ tinh cũ có thể trở thành hũ đựng gia vị, hạt cà phê hay các món khác. Sắp xếp chúng đồng bộ trên kệ bếp với nhãn dán viết tay sẽ tạo nên hiệu ứng thị giác dễ chịu. Những chai thủy tinh cao và mảnh có thể trở thành bình hoa đơn lá (single-stem vase), tô điểm vẻ đẹp nhẹ nhàng cho không gian sống.

Với gốm sứ, người Nhật có kintsugi – kỹ thuật ghép gốm vỡ bằng sơn mài trộn vàng, biến vết nứt thành đường vân quý. Triết lý ẩn sau kintsugi đầy ý nghĩa, đó là dấu vết thời gian không làm món đồ kém giá trị, mà ngược lại, kể câu chuyện về sự gắn bó giữa người và vật.

Nghệ thuật mottainai trong bếp cũng là câu chuyện về thức ăn. Vỏ rau củ có thể được tận dụng làm nước dùng dashi, đầu hành và lá củ cải trở thành món kho kinpira, cơm nguội chiên thành yakimeshi thơm nức. Không có gì gọi là “rác bỏ đi” trong căn bếp của một người sống theo tinh thần này.

Mottainai còn có mặt cả ở những góc ít ai để ý trong căn nhà. Chẳng hạn như mảnh giấy báo cũ tưởng chừng như bỏ đi, có thể tái sử dụng và được gấp thành phong bì. Ngay cả nước cũng nằm trong phạm vi của mottainai. Tại nhiều gia đình Nhật, nước trong bồn  sau khi tắm vẫn được tận dụng để giặt đồ hoặc tưới cây.

Vẻ đẹp của những gì ở lại

Theo các báo cáo về môi trường được công bố trong những năm gần đây, ngành thời trang là một trong những ngành tiêu tốn nhiều tài nguyên và phát thải hàng đầu thế giới, trong khi rác thải thủy tinh và nhựa có thể mất hàng trăm năm để phân hủy nếu chôn lấp. Mỗi món đồ được giữ lại và sử dụng tiếp là một mắt xích nhỏ làm chậm vòng quay tiêu dùng.

Nhưng mottainai không chỉ là câu chuyện môi trường. Nghệ thuật sống này còn là cách kết nối lại với những gì mình đang sở hữu. Khi ta dành thời gian vá một chiếc áo, lau một chiếc lọ, ghép lại một chiếc cốc vỡ, gấp một mảnh furoshiki, ta không chỉ kéo dài tuổi thọ của món đồ, mà còn tạo ra một mối quan hệ với nó. Đó là điều màlối sống tiêu dùng nhanh, dù tiện lợi đến đâu, cũng không thể mang lại.

Có lẽ trong một thế giới quá đầy đặn về vật chất nhưng lại thiếu thốn về kết nối, mottainai là lời nhắc nhẹ nhàng: hãy nhìn lại những gì đang có quanh mình và tìm thấy vẻ đẹp ngay ở đó. Sống tinh tế, suy cho cùng, không phải là sở hữu thật nhiều, mà là biết trân trọng những gì mình sở hữu.

Triết lý Mottainai của người Nhật là gì? Triết lý Mottainai của người Nhật là nghệ thuật trân trọng, giữ lại và tái sử dụng đồ vật một cách có thẩm mỹ, xuất phát từ niềm tin vạn vật đều có linh hồn. Đây không phải là sự tiết kiệm khắc khổ, mà là lối sống tôn trọng giá trị của vật dụng, tránh lãng phí vật chất và kết nối sâu sắc hơn với những gì mình đang sở hữu. Người Nhật tái sử dụng đồ vật cũ một cách thẩm mỹ bằng cách nào? Người Nhật ứng dụng triết lý Mottainai vào đời sống thông qua các nghệ thuật truyền thống độc đáo sau: Sashiko: Kỹ thuật thêu vá thủ công biến quần áo cũ, rách thành những món đồ thời trang bền vững có điểm nhấn độc đáo. Furoshiki: Sử dụng một mảnh khăn vải vuông để gói quà, làm túi xách hoặc khăn trải bàn nhằm thay thế túi nilon và giấy gói. Kintsugi: Nghệ thuật hàn gắn gốm sứ vỡ bằng sơn mài trộn vàng, biến các vết nứt thành những đường vân quý giá và giàu câu chuyện. Tái chế nhà bếp: Tận dụng chai lọ thủy tinh làm bình hoa, hũ gia vị; dùng gốc rau củ làm nước dùng và tái sử dụng nước sinh hoạt.

 

---

Xem thêm:

• [ELLE Voice] Hà Kim: Vật liệu tái chế cũng bình đẳng như bao vật liệu khác

•Thời trang tái chế: Ghi chú 4 kênh TikTok hướng dẫn “upcycling” sáng tạo

•Nên tái sử dụng hay thay mới tủ quần áo đón Tết, 7 gợi ý sau sẽ giúp bạn tìm câu trả lời

---