Việc thấu hiểu bản thân có thể giúp bạn nhận diện điểm mạnh, điểm yếu cũng như cách người khác nhìn nhận mình. Đồng thời, đó cũng là chìa khóa để cải thiện các mối quan hệ và đưa ra những quyết định phù hợp hơn với con người thật của bạn.
Ngày nay, phần lớn các nhà tâm lý học cho rằng có năm nhóm tính cách chính, thường được gọi là mô hình “Big Five” (Năm yếu tố tính cách lớn). Thay vì chia thế giới thành năm “kiểu người” riêng biệt, mô hình này cho rằng mỗi cá nhân đều sở hữu năm đặc điểm tính cách cốt lõi ở những mức độ khác nhau: tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu, cởi mở với trải nghiệm và bất ổn cảm xúc. Sự kết hợp độc đáo giữa các yếu tố này tạo nên tính cách riêng của mỗi người.
1. Người tận tâm (Conscientiousness)
Theo các nhà tâm lý học, những người có mức độ tận tâm cao thường làm việc hiệu quả, có tổ chức, tính cách đáng tin cậy và có khả năng tự chủ tốt. Họ thích lên kế hoạch trước, đặt ra mục tiêu rõ ràng và luôn hướng đến thành tựu cao hơn. Tuy nhiên, trong mắt người khác, họ đôi khi có thể bị xem là quá cứng nhắc hoặc cầu toàn.
Nếu bạn là người luôn có danh sách việc cần làm, không bao giờ trễ deadline và cảm thấy bất an khi kế hoạch thay đổi đột ngột, nhiều khả năng bạn thuộc nhóm này. Những người có mức độ tận tâm cao thường làm việc có tổ chức, đáng tin cậy và sở hữu khả năng tự chủ tốt. Họ không chỉ đặt mục tiêu mà còn lên lộ trình rõ ràng để đạt được chúng, và hiếm khi để cảm xúc nhất thời chi phối các quyết định quan trọng.
Điểm mạnh của nhóm này nằm ở sự kiên định và khả năng biến tầm nhìn dài hạn thành hành động cụ thể. Tuy nhiên, chính sự chỉn chu đó đôi khi khiến họ bị nhìn nhận là cứng nhắc hoặc quá cầu toàn, đặc biệt trong những môi trường đòi hỏi sự linh hoạt và khả năng thích nghi nhanh.
Điều thú vị là tính tận tâm không chỉ ảnh hưởng đến sự nghiệp cá nhân. Một nghiên cứu từ Đại học Washington tại St. Louis chỉ ra rằng trong hôn nhân, người bạn đời thuộc nhóm này thực sự giúp đối phương nâng cao cơ hội thành công trong công việc bởi họ tạo ra một môi trường sống có kỷ luật, ổn định và hỗ trợ chồng/vợ đạt được những mục tiêu dài hạn.
2. Hướng ngoại (Extraversion)
Người hướng ngoại tìm thấy năng lượng từ các hoạt động xã hội. Họ cởi mở, hoạt ngôn, thích kết nối và thường cảm thấy thoải mái khi trở thành tâm điểm của đám đông. Mặt khác, một số người có thể cho rằng họ quá áp đảo hoặc luôn muốn thu hút sự chú ý.
Trong công việc và các mối quan hệ, người hướng ngoại thường là người khởi xướng: người đề xuất ý tưởng, kéo mọi người lại gần nhau và giữ cho bầu không khí luôn sôi động. Tuy nhiên, sự nhiệt tình đó đôi khi có thể khiến người xung quanh cảm thấy bị lấn át, đặc biệt với những ai cần không gian và nhịp giao tiếp chậm hơn.
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Personality and Individual Differences ghi nhận mối liên hệ thú vị giữa lực siết tay và tính cách. Nam giới có lực siết tay mạnh hơn có xu hướng tập trung ở nhóm hướng ngoại và ít có dấu hiệu bất ổn cảm xúc hơn. Mối liên hệ này chưa được ghi nhận rõ ràng ở nữ giới.
3. Dễ chịu (Agreeableness)
Nếu bạn là người luôn lắng nghe trước khi lên tiếng, đặt cảm xúc của người khác lên hàng đầu và hiếm khi từ chối khi ai đó cần giúp đỡ, bạn có thể đang thuộc nhóm này. Những người có mức độ dễ chịu cao thường được đánh giá là tử tế, đáng tin cậy và giàu lòng trắc ẩn. Họ không chỉ quan tâm đến người thân xung quanh mà còn mở rộng sự quan tâm đó ra cộng đồng, thể hiện qua xu hướng tham gia các hoạt động thiện nguyện hay hành động vị tha trong cuộc sống hàng ngày.
Tuy nhiên, theo các nhà tâm lý học, đây cũng là nhóm tính cách dễ bị tổn thương theo một cách riêng. Sự tốt bụng và thiện chí của họ đôi khi khiến người khác xem họ là quá cả tin hoặc thiếu quyết đoán, đặc biệt trong những tình huống đòi hỏi sự cứng rắn.
Điều ít ai ngờ tới là tính cách này lại có liên quan đến cách quản lý tiền bạc. Một nghiên cứu cho thấy những người có mức độ dễ chịu cao ít có xu hướng đưa ra các giao dịch rủi ro và do đó ít thua lỗ hơn. Trong khi đó, những người quá cởi mở với trải nghiệm mới lại dễ rơi vào bẫy tự tin thái quá, từ đó có những quyết định đầu tư mạo hiểm hơn mức cần thiết. Đôi khi, sự thận trọng mới là lợi thế thực sự của nhóm người này.
4. Cởi mở với trải nghiệm (Openness to Experience)
Những người có mức độ cởi mở cao thường sở hữu trí tưởng tượng phong phú, nhiều sở thích đa dạng và tinh thần khám phá mạnh mẽ. Họ tò mò, sáng tạo, thích sự mới mẻ và thường không cảm thấy thoải mái với những khuôn mẫu quá cứng nhắc.
Họ có xu hướng tìm kiếm sự phát triển bản thân thông qua những trải nghiệm sâu sắc như thiền định, du học, sống ở nước ngoài hoặc những hành trình khám phá văn hóa mới. Dẫu vậy, người khác đôi khi có thể nhìn nhận họ là thiếu ổn định hoặc khó tập trung vào một mục tiêu duy nhất.
Điều đặc biệt, trong số năm nhóm tính cách lớn, đây là đặc điểm duy nhất có mối liên hệ nhất quán với khuynh hướng chính trị. Các nghiên cứu cho thấy những người có mức độ cởi mở cao thường có xu hướng ủng hộ các quan điểm tự do hơn và sẵn sàng bày tỏ quan điểm chính trị của mình công khai.
5. Bất ổn cảm xúc (Neuroticism)
Những người có mức độ bất ổn cảm xúc cao thường cảm nhận mọi thứ sâu sắc và mãnh liệt hơn, từ niềm vui cho đến lo âu. Họ nhạy cảm với căng thẳng, dễ rơi vào trạng thái bồn chồn hoặc cáu gắt khi áp lực tích tụ, và đôi khi khó lấy lại cân bằng sau những biến động cảm xúc dù không quá lớn.
Trong mắt người xung quanh, điều này đôi khi bị hiểu nhầm là thiếu tự tin hay dễ mất kiểm soát. Nhưng thực tế, nhạy cảm không đồng nghĩa với yếu đuối. Nhiều người thuộc nhóm này sở hữu chiều sâu cảm xúc đáng kể, khả năng đồng cảm tốt và thường là những người đầu tiên nhận ra khi có điều gì đó không ổn trong một mối quan hệ hay môi trường xung quanh.
Một góc nhìn thú vị đến từ thói quen trên mạng xã hội: các nghiên cứu cho thấy những người có mức độ bất ổn cảm xúc cao có xu hướng đăng tải nhiều hình ảnh trên Facebook hơn mức trung bình, với số lượng ảnh trong mỗi album cũng nhiều hơn so với các nhóm tính cách khác. Họ thường tránh những nội dung dễ gây tranh cãi và có xu hướng tìm kiếm sự kết nối, cảm giác được chấp nhận qua những gì họ chia sẻ.
Hiểu đúng về tính cách
Các nhà tâm lý học cho rằng tính cách tương đối ổn định theo thời gian. Những đặc điểm bạn thể hiện từ khi còn nhỏ có thể dự đoán khá chính xác nhiều hành vi khi trưởng thành.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa tính cách là bất biến. Con người hoàn toàn có thể thay đổi một số đặc điểm của mình thông qua quá trình rèn luyện, tự nhận thức và nỗ lực lâu dài. Dù những thay đổi lớn không dễ dàng xảy ra trong một sớm một chiều, phần lớn các nhà khoa học đều đồng ý rằng chúng hoàn toàn khả thi.
Hiểu được bản thân thuộc nhóm tính cách nào không phải để đóng khung chính mình trong một nhãn dán cố định, mà là để nhận ra cách mình suy nghĩ, cảm nhận và hành động. Từ đó, bạn có thể phát huy những thế mạnh vốn có, đồng thời học cách điều chỉnh những khía cạnh chưa thực sự phục vụ cho cuộc sống mà mình mong muốn.
Xem thêm
•Cách cân bằng năng lượng theo từng kiểu tính cách
•8 dấu hiệu của người sở hữu vẻ đẹp tâm hồn thật sự theo tâm lý học
•9 mẹo tâm lý giúp bạn trở nên lôi cuốn hơn