Phim ngắn màn hình dọc và phim AI: Nhanh, vội và hệ lụy

Ngày nay, phim ngắn màn hình dọc và phim ngắn AI đang tạo nên cuộc cách mạng mới cho ngành điện ảnh toàn cầu. Tuy nhiên, phía sau tốc độ sản xuất thần tốc và sức hút bùng nổ là hàng loạt vấn đề đáng lo ngại về sáng tạo, đạo đức, bản quyền và tác động đến hành vi người xem trong kỷ nguyên số.

Thị trường phim ngắn: SỰ BÙNG NỔ CỦA “VERTICAL DRAMA”

Lịch sử điện ảnh nhân loại vốn gắn liền với khung hình ngang, một định dạng được thiết kế để phù hợp với tầm nhìn hai mắt của con người và tạo ra cảm giác đắm chìm trong không gian rộng lớn của rạp chiếu. Thế nhưng, sự trỗi dậy của điện thoại thông minh đã thay đổi căn bản cách chúng ta cầm nắm và nhìn thế giới. Việc xoay ngang điện thoại để xem phim dần trở thành một trở ngại ngăn cách giữa người dùng và sự tiện lợi tối đa. Phim ngắn dọc ra đời như một lời giải cho bài toán tối ưu hóa thời gian chết và tận dụng triệt để thói quen sử dụng smartphone bằng một tay của cư dân hiện đại.

Khởi nguồn từ Trung Quốc, dòng phim này là một cuộc cách mạng trong cách con người tiêu thụ nội dung. Từ những đoạn clip hài hước ngắn ngủi trên TikTok, phim dọc đã tiến hóa thành một đế chế kinh tế trị giá hàng chục tỷ USD, biến những chiếc điện thoại di động thành cánh cổng kết nối người xem với những vũ trụ nội dung đầy kịch tính. Ngôn ngữ chủ đạo của vertical drama là sự kết hợp giữa các khung hình chia tách, các đoạn cắt nhanh và chuyển cảnh chớp nhoáng, cho phép truyền tải lượng thông tin gấp đôi hoặc gấp ba so với bình thường trong cùng một đơn vị thời gian.

Sự thành công của phim siêu ngắn nằm ở triết lý thỏa mãn tức thời. Với thời lượng mỗi tập chỉ từ 60 đến 90 giây, kịch bản phim được thiết kế để rũ bỏ mọi yếu tố giáo điều, chiều chuộng cảm xúc khán giả một cách tối đa. Những mô-típ kinh điển như tổng tài bá đạo, trả thù sau ly hôn hay trùng sinh về quá khứ… giúp người xem giải tỏa căng thẳng trong giờ nghỉ trưa, trên xe buýt hay trước khi đi ngủ.

Không giới hạn ở Trung Quốc, các ông lớn công nghệ toàn cầu đã nhanh chóng nhận diện tiềm năng của video di động dọc từ rất sớm. Instagram tung ra IGTV năm 2018, Netflix thử nghiệm Project Rumble Pak, một ý tưởng cho phép điện thoại rung theo các cảnh phim như cháy nổ, hành động…; Spotify triển khai video dạng dọc trong ứng dụng (feed khám phá, preview video, nội dung ngắn…). Tuy nhiên, Trung Quốc mới là xứ sở biến định dạng này thành một ngành công nghiệp có kịch bản hoàn chỉnh và chuyên nghiệp.

Theo Mission Media, chỉ trong vài năm bùng nổ đầu thập niên 2020, thị trường phim siêu ngắn tại xứ tỷ dân đã tăng trưởng theo cấp số nhân, chạm khoảng 5,2 – 5,3 tỷ USD vào năm 2023 và được dự báo đạt gần 14 tỷ USD (tương đương khoảng 100 tỷ NDT) vào năm 2027. Một cột mốc lịch sử đã được thiết lập vào năm 2024 khi doanh thu ngành phim truyền hình ngắn tại Trung Quốc vượt ngưỡng 50 tỷ NDT, chính thức vượt qua tổng doanh thu phòng vé của điện ảnh nội địa vốn chỉ đạt khoảng 42 tỷ NDT trong cùng kỳ.

Thị trường quốc tế cũng chứng kiến sự bành trướng mạnh mẽ của các ứng dụng phim ngắn từ Trung Quốc như ReelShort, NetShort, DramaBox hay GoodShort với Mỹ là thị trường trọng điểm. Ứng dụng ReelShort ghi nhận mức tăng trưởng bùng nổ, với doanh thu năm 2025 ước tính từ hàng trăm triệu đến hơn một tỷ USD, đồng thời từng vươn lên dẫn đầu bảng xếp hạng giải trí trên App Store Mỹ, thậm chí có thời điểm vượt cả TikTok về lượt tải.

AI – ĐÒN BẨY THAY ĐỔI CUỘC CHƠI

Sự bùng nổ của phim màn hình dọc diễn ra song hành với sự phát triển thần tốc của các công cụ AI tạo sinh. Trí tuệ nhân tạo đã góp phần xóa bỏ hoàn toàn khái niệm về đoàn làm phim hàng trăm người với chi phí khổng lồ. Nếu như trước đây, một bộ phim đòi hỏi sự phối hợp phức tạp giữa đạo diễn, quay phim, diễn viên, thiết kế bối cảnh và đội ngũ hậu kỳ khổng lồ, thì nay một cá nhân với một máy tính cấu hình mạnh có thể sản xuất nội dung ngang ngửa một studio truyền thống.

Các công cụ video AI thế hệ mới như Sora của OpenAI hay Seedance 2.0 của ByteDance cho phép chuyển hóa những ý tưởng phức tạp thành video chỉ trong vài phút thử nghiệm, với chi phí thấp hơn đáng kể so với sản xuất truyền thống. Seedance 2.0, ra mắt vào đầu năm 2026, là một bước nhảy vọt khi cho phép đồng bộ hóa âm thanh và hình ảnh ngay từ khâu tạo ra ban đầu thay vì phải xử lý hậu kỳ riêng biệt. Mô hình này hỗ trợ đầu vào đa phương thức bao gồm văn bản, hình ảnh, video và âm thanh để định hình nhân vật, phong cách và chuyển cảnh một cách nhất quán.

Dịp Tết Nguyên đán 2026, nội dung phim ngắn do AI sản xuất chiếm khoảng 30% tổng lượt phát tại Trung Quốc. Nổi bật nhất trong số đó là phim ngắn AI Hoắc Khứ Bệnh, tái hiện cuộc đời danh tướng thời Hán trong cuộc chiến chống Hung Nô. Tác phẩm gây sốt toàn mạng xã hội khi đạt hơn 500 triệu lượt xem chỉ sau 10 ngày ra mắt và toàn bộ quy trình sản xuất được thực hiện bởi một nhóm nhỏ trong vòng 48 giờ với chi phí năng lượng tính toán chỉ khoảng 3.000 NDT. Từ những đại cảnh hàng vạn binh sĩ xung trận đến biểu cảm khuôn mặt tinh tế và hiệu ứng ánh sáng, bóng đổ, tất cả đều đạt mức độ hoàn thiện khiến nhiều khán giả phải lạnh sống lưng vì quá chân thực.

Nhờ AI, một series phim siêu ngắn dài 80 – 100 tập có thể được quay chỉ trong 7 – 10 ngày và lên sóng sau khoảng 3 tháng, tốc độ mà điện ảnh truyền thống khó có thể tưởng tượng. Các công cụ video AI thế hệ mới cũng đang cải thiện đáng kể tính nhất quán của nhân vật giữa các cảnh quay, đồng thời tự động hóa một phần quá trình tạo phân cảnh, giúp rút ngắn đáng kể chu kỳ sản xuất, đặc biệt với các nội dung ngắn.

NHỮNG GÓC KHUẤT VÀ THÁCH THỨC CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP “NÓNG”

Sự phát triển thần tốc của phim ngắn dọc và phim AI tại Trung Quốc cũng bộc lộ vô vàn bất cập và hệ lụy. Vấn đề nhức nhối đầu tiên nằm ở sự suy thoái về sáng tạo khi vấn nạn kịch bản rập khuôn trở nên phổ biến. Việc lạm dụng các thuật toán để đo lường sở thích khán giả đã dẫn đến tình trạng hàng nghìn bộ phim có nội dung tương tự nhau, lặp đi lặp lại những tình tiết gây sốc như tổng tài bị đánh thuốc mê, nhận nhầm ân nhân hay xuyên không thành bà nội… Tại Hội nghị Phim ngắn Hàng Châu năm 2025, các chuyên gia đã chỉ ra rằng có đến 5.000 phim ngắn cùng khai thác cảnh tổng tài bị chuốc thuốc và 3.000 phim có cảnh nữ chính đi nhầm phòng. Sự trì trệ này khiến ngành công nghiệp rơi vào cái bẫy của việc sản xuất hàng loạt nội dung rác thiếu chiều sâu, thiếu tính giáo dục và thiếu phản ánh hiện thực xã hội.

Nghiêm trọng hơn là những vấn đề về đạo đức và pháp lý liên quan đến diễn viên nhí. Xu hướng người lớn hóa trẻ em trong phim ngắn đã gây ra làn sóng phẫn nộ trong dư luận. Nhiều bộ phim đã để trẻ em đóng vai giám đốc điều hành độc đoán, tham gia vào các mối thù hận, thao túng quyền lực, hay thậm chí là đóng các cảnh nhạy cảm vượt xa nhận thức lứa tuổi. Vụ việc bộ phim Ép cá chép may mắn gả cho Diêm Vương, cả phủ mất sạch vận may kể về bé gái 7 tuổi kết hôn và sinh con với nhân vật hơn 18 tuổi đã bị tẩy chay và gỡ bỏ khỏi toàn bộ các nền tảng sau khi làm dậy sóng dư luận. Không chỉ dừng lại ở nội dung, điều kiện lao động của các diễn viên nhí cũng rất khắc nghiệt với cường độ làm việc liên tục nhiều giờ trên trường quay để đáp ứng tiến độ sản xuất siêu tốc, trong khi thù lao nhận được thường rất thấp so với giá trị họ mang lại cho đoàn phim.

Bên cạnh đó, rủi ro vi phạm bản quyền kịch bản và quyền hình ảnh kỹ thuật số cũng là một thách thức lớn khi AI tham gia sâu vào quy trình sáng tạo. Nhiều NSX thừa nhận đã mượn ý tưởng cốt lõi từ văn học mạng hoặc các phim thành công của Trung Quốc để điều chỉnh cho thị trường phương Tây mà không hề xin phép, vì họ cho rằng phim ngắn không phải nghệ thuật cao siêu cần bảo vệ bản quyền chặt chẽ. AI sản xuất cực nhanh, nhưng việc huấn luyện các mô hình này dựa trên hàng tỷ dữ liệu hình ảnh và kịch bản có sẵn, đã làm dấy lên lo ngại về việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của các nghệ sĩ truyền thống.

Hơn hết, một câu hỏi mang tính hiện sinh được đặt ra cho ngành điện ảnh là nếu AI làm hết từ biên kịch, diễn viên ảo cho đến hậu kỳ, thì thế hệ trẻ của ngành phim ảnh, những diễn viên, quay phim, thiết kế bối cảnh vừa mới tốt nghiệp sẽ thực tập và phát triển sự nghiệp ở đâu? Tại các trung tâm sản xuất phim ngắn như Tây An, lượng đoàn phim thuê trường quay đã giảm mạnh, có nơi chỉ còn một nửa so với trước. Nhiều công ty lựa chọn chuyển sang sản xuất video bằng AI nhằm tiết kiệm chi phí, khiến không ít phim trường rơi vào tình trạng thưa vắng.

Song song, việc xem quá nhiều phim ngắn màn hình dọc ảnh hưởng không nhỏ trong việc làm thay đổi cấu trúc và chức năng của não bộ con người. Đây là một vấn đề sức khỏe tâm thần kỹ thuật số đang ngày càng trở nên nghiêm trọng, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ và trẻ em. Các video ngắn với nhịp độ nhanh và đầy kịch tính được thiết kế để kích thích hệ thống phần thưởng trong não bộ tiết ra hormone dopamine liên tục. Khi người xem lướt liên tục qua hàng chục tập phim với những cú twist bất ngờ, não bộ luôn rơi vào trạng thái tìm kiếm cảm giác thỏa mãn tiếp theo. Hậu quả của hiện tượng này là sự phân mảnh sự chú ý. Khán giả ngày càng gặp khó khăn trong việc tiếp nhận các nội dung dài và sâu sắc như đọc một cuốn sách hay xem một bộ phim điện ảnh truyền thống.

Tựu trung, phim dọc và công nghệ AI tại Trung Quốc là một tấm gương phản chiếu sự biến đổi không ngừng của xã hội trong kỷ nguyên số. Nó mang trong mình cả tiềm năng vô hạn của sự sáng tạo lẫn những rủi ro đáng ngại về đạo đức và sinh học. Cuộc viễn chinh của đế chế này đã vươn xa ra khỏi biên giới một quốc gia, buộc Hollywood và cả thế giới phải nhìn nhận lại những định nghĩa cũ kỹ về điện ảnh. Phim ngắn dọc và phim AI có thể chưa thể thay thế điện ảnh truyền thống, nhưng chắc chắn nó đã mở ra một chương mới đầy kịch tính cho lịch sử giải trí nhân loại, một chương sách được viết bằng những điểm ảnh rực rỡ trên chiếc màn hình 6 inch mà mỗi chúng ta đang cầm trên tay.

---

Xem thêm

•Review phim “If Wishes Could Kill”: Bi kịch học đường sau những thuật toán đoạt mạng

•Review phim “Euphoria” mùa 3: Những mảnh ghép xa hoa và đầy rệu rã

•Điện ảnh & những mộng tưởng du hành

---